Wspólnik spółki z o.o.: kto może nim być, prawa, obowiązki i odpowiedzialność

Wspólnik spółki z o.o. to osoba albo podmiot, który ma co najmniej jeden udział w kapitale zakładowym spółki. Może nim być osoba fizyczna (również małoletnia albo cudzoziemiec) lub inna spółka. Wspólnik głosuje na zgromadzeniu wspólników, ma prawo do dywidendy i kontroli spółki, a w zamian wnosi wkład i spełnia tylko te świadczenia, które przewiduje umowa spółki. Za zobowiązania spółki nie odpowiada (art. 151 § 4 KSH). Wspólnikiem może zostać także osoba karana. Zakaz z art. 18 KSH obejmuje członków zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, likwidatorów i prokurentów, a wspólników w tym katalogu nie ma.

Kim jest wspólnik spółki z o.o.?

Kodeks spółek handlowych nazywa wspólnikiem każdego, komu przysługuje udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Kapitał zakładowy spółki dzieli się na udziały o równej albo nierównej wartości nominalnej (art. 152 KSH). Kapitał musi wynosić co najmniej 5000 zł, a jeden udział nie może mieć wartości nominalnej niższej niż 50 zł (art. 154 § 1 i § 2 KSH). Umowa spółki określa liczbę i wartość nominalną udziałów objętych przez każdego wspólnika (art. 157 § 1 pkt 5 KSH), a późniejsze zmiany zarząd odnotowuje w księdze udziałów (art. 188 § 1 KSH).

Wspólnik nie jest właścicielem majątku spółki. Z chwilą wpisu do rejestru spółka uzyskuje osobowość prawną (art. 12 KSH) i to ona nabywa prawa oraz zaciąga zobowiązania. Wniesiony wkład pozostaje do wyłącznej dyspozycji zarządu (art. 158 § 3 KSH), a w czasie trwania spółki nie wolno go wspólnikowi zwrócić ani w całości, ani w części (art. 189 § 1 KSH). Wspólnik ma udziały, czyli pakiet praw i obowiązków wobec spółki, który może sprzedać, darować, zastawić albo przekazać w spadku.

Wspólnik a udziałowiec: czy to to samo?

Tak, w spółce z o.o. oba słowa oznaczają tę samą osobę. W tekście Kodeksu spółek handlowych słowo „udziałowiec” nie występuje ani razu, ustawa posługuje się wyłącznie pojęciem „wspólnik”. „Udziałowiec” to określenie potoczne, które pojawia się w innych ustawach, na przykład w definicji beneficjenta rzeczywistego w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Potoczne „właściciel spółki” albo „współwłaściciel spółki z o.o.” także oznacza wspólnika, choć prawnie wspólnik jest właścicielem udziałów, a nie samej spółki.

Jeden udział może należeć do kilku osób jednocześnie, na przykład do spadkobierców przed podziałem spadku. Współuprawnieni wykonują wtedy prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela i odpowiadają solidarnie za świadczenia związane z udziałem (art. 184 § 1 KSH). Jeśli przedstawiciela nie wskazali, spółka może kierować oświadczenia do któregokolwiek z nich (art. 184 § 2 KSH).

Kto może być wspólnikiem spółki z o.o.?

Spółkę z o.o. może utworzyć jedna albo więcej osób w każdym celu prawnie dopuszczalnym (art. 151 § 1 KSH). Kodeks nie stawia wspólnikom wymagań co do wieku, obywatelstwa, miejsca zamieszkania ani niekaralności. Takie warunki dotyczą osób pełniących funkcje w organach spółki. Członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatorem może być tylko osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych (art. 18 § 1 KSH), natomiast wspólnikiem może być każdy podmiot, który może nabywać prawa.

Czy osoba niepełnoletnia może być wspólnikiem?

Może, ale działa przez rodziców albo za ich zgodą. Dziecko, które nie ukończyło 13 lat, nie ma zdolności do czynności prawnych (art. 12 Kodeksu cywilnego), więc w jego imieniu działają rodzice jako przedstawiciele ustawowi (art. 98 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Małoletni w wieku od 13 do 18 lat ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych (art. 15 KC) i do zaciągnięcia zobowiązania albo rozporządzenia prawem potrzebuje zgody przedstawiciela ustawowego (art. 17 KC).

Dochodzą do tego dwa ograniczenia z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego:

• Rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka (art. 101 § 3 KRO). Objęcie lub kupno udziałów za pieniądze dziecka zazwyczaj zalicza się do takich czynności.
• Rodzic nie może reprezentować dziecka przy czynności prawnej między dzieckiem a sobą lub swoim małżonkiem, chyba że chodzi o bezpłatne przysporzenie na rzecz dziecka (art. 98 § 2 pkt 2 KRO). Gdy rodzic i dziecko zawierają razem umowę spółki, sąd opiekuńczy ustanawia dla dziecka reprezentanta (art. 99 § 1 KRO).

Czy inna spółka może być wspólnikiem spółki z o.o.?

Tak. Wspólnikiem może być spółka z o.o., spółka akcyjna, prosta spółka akcyjna i inne osoby prawne. Udziały może mieć także spółka jawna, partnerska, komandytowa albo komandytowo-akcyjna, bo spółka osobowa może we własnym imieniu nabywać prawa i zaciągać zobowiązania (art. 8 § 1 KSH).

Jedno ograniczenie dotyczy spółek jednoosobowych. Spółka z o.o. nie może być zawiązana wyłącznie przez inną jednoosobową spółkę z o.o. (art. 151 § 2 KSH). Jednoosobowa spółka z o.o. może więc założyć nową spółkę razem z drugim wspólnikiem, ale nie może samodzielnie zawiązać kolejnej spółki jednoosobowej. Przepis dotyczy etapu zawiązania spółki. Zasady działania spółki z jednym wspólnikiem opisujemy w tekście o jednoosobowej spółce z o.o.

Czy cudzoziemiec może być wspólnikiem spółki z o.o.?

Tak. Kodeks spółek handlowych nie uzależnia statusu wspólnika od obywatelstwa ani od miejsca zamieszkania. Dodatkowy wymóg może wynikać z ustawy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców. Zezwolenia ministra właściwego do spraw wewnętrznych wymaga nabycie lub objęcie przez cudzoziemca udziałów w polskiej spółce handlowej, jeśli spółka jest właścicielem lub użytkownikiem wieczystym nieruchomości w Polsce i w wyniku transakcji stanie się spółką kontrolowaną (art. 3e ust. 1). Zezwolenie jest potrzebne także wtedy, gdy taka spółka już jest kontrolowana, a udziały nabywa cudzoziemiec, który dotąd nie był jej udziałowcem (art. 3e ust. 2).

Obywatele i przedsiębiorcy z państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz ze Szwajcarii co do zasady zezwolenia nie potrzebują (art. 8 ust. 2 tej ustawy). Gdy spółka nie ma nieruchomości w Polsce, art. 3e tej ustawy jej nie dotyczy.

Czy małżonek wspólnika też jest wspólnikiem?

Nie z mocy samego małżeństwa. W ustroju wspólności ustawowej do majątku wspólnego należą przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (art. 31 § 1 KRO), więc udziały kupione za wspólne pieniądze mogą wejść do majątku wspólnego. Kodeks spółek handlowych daje wspólnikom narzędzie do kontroli składu spółki: umowa spółki może ograniczyć albo wyłączyć wstąpienie do spółki współmałżonka wspólnika, gdy udziały są objęte wspólnością majątkową małżeńską (art. 183¹ KSH). Wspólnicy, którzy nie chcą przypadkowych osób w spółce, wpisują taki zapis przy zakładaniu spółki.

Czy osoba karana może być wspólnikiem?

Tak. Kodeks spółek handlowych nie zawiera zakazu karalności dla wspólników. Zakaz z art. 18 § 2 KSH dotyczy wyłącznie członków zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, likwidatorów i prokurentów. Obejmuje osoby prawomocnie skazane za przestępstwa z art. 587, 587¹, 587², 590 i 591 KSH, z art. 228 do 231 Kodeksu karnego oraz z rozdziałów XXXIII do XXXVII Kodeksu karnego. Zakaz ustaje z upływem piątego roku od uprawomocnienia się wyroku, chyba że wcześniej nastąpiło zatarcie skazania (art. 18 § 3 KSH). Osoba z takim wyrokiem może mieć udziały i głosować na zgromadzeniu wspólników, ale przez ten czas nie zasiądzie w zarządzie i nie dostanie prokury.

Jakie prawa ma wspólnik spółki z o.o.?

Jeżeli ustawa lub umowa spółki nie stanowi inaczej, wspólnicy mają równe prawa i obowiązki (art. 174 § 1 KSH). Umowa może przewidzieć udziały uprzywilejowane, na przykład co do prawa głosu, dywidendy albo podziału majątku w razie likwidacji (art. 174 § 2 i § 3 KSH). Katalog uprawnień wynikających z ustawy wygląda tak:

• Prawo głosu. Na każdy udział o równej wartości nominalnej przypada jeden głos, a przy udziałach nierównych jeden głos na każde 10 zł wartości nominalnej, chyba że umowa stanowi inaczej (art. 242 KSH). Uprzywilejowanie nie może dawać więcej niż trzy głosy na jeden udział (art. 174 § 4 KSH).
• Prawo do udziału w zysku. Wspólnik dostaje część zysku przeznaczonego do podziału uchwałą zgromadzenia wspólników (art. 191 § 1 KSH).
• Prawo kontroli. Wspólnik sam albo z upoważnioną osobą może w każdym czasie przeglądać księgi i dokumenty spółki, sporządzać bilans dla swojego użytku i żądać wyjaśnień od zarządu (art. 212 § 1 KSH).
• Wgląd w księgę udziałów (art. 188 § 2 KSH) i w księgę protokołów, z prawem żądania odpisów uchwał poświadczonych przez zarząd (art. 248 § 4 KSH).
• Prawo żądania zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników, gdy wspólnik lub wspólnicy reprezentują co najmniej jedną dziesiątą kapitału zakładowego. Przy jednej dwudziestej kapitału mogą żądać umieszczenia spraw w porządku obrad najbliższego zgromadzenia (art. 236 § 1 i § 1¹ KSH).
• Prawo zaskarżenia uchwał. Uchwałę sprzeczną z umową spółki lub dobrymi obyczajami, która jednocześnie godzi w interes spółki albo ma na celu pokrzywdzenie wspólnika, można zaskarżyć powództwem o uchylenie (art. 249 § 1 KSH). Wspólnik obecny na zgromadzeniu musi w tym celu głosować przeciw uchwale i zażądać zaprotokołowania sprzeciwu (art. 250 pkt 2 KSH). Uchwałę sprzeczną z ustawą zaskarża się powództwem o stwierdzenie nieważności w ciągu sześciu miesięcy od otrzymania wiadomości o niej, nie później niż trzy lata od jej powzięcia (art. 252 § 1 i § 3 KSH).
• Prawo pierwszeństwa do objęcia nowych udziałów przy podwyższeniu kapitału zakładowego, proporcjonalnie do posiadanych udziałów, w terminie miesiąca od wezwania (art. 258 § 1 KSH).
• Prawo zbycia i zastawienia udziałów (art. 180 § 1 KSH), które umowa spółki może uzależnić od zgody spółki albo inaczej ograniczyć (art. 182 § 1 KSH).
• Prawo do majątku likwidacyjnego. Po zaspokojeniu wierzycieli majątek dzieli się między wspólników w stosunku do udziałów, nie wcześniej niż sześć miesięcy od ogłoszenia o otwarciu likwidacji (art. 286 § 1 i § 2 KSH).

Prawo kontroli ma granice. Zarząd może odmówić wyjaśnień i wglądu, jeśli istnieje uzasadniona obawa, że wspólnik wykorzysta informacje w celach sprzecznych z interesem spółki i wyrządzi jej znaczną szkodę (art. 212 § 2 KSH). Wspólnik może wtedy żądać uchwały wspólników, która powinna zapaść w ciągu miesiąca, a następnie ma siedem dni od zawiadomienia o uchwale albo od upływu tego miesiąca na wniosek do sądu rejestrowego (art. 212 § 3 i § 4 KSH).

Prawo głosu wspólnik wykonuje na zgromadzeniu wspólników w spółce z o.o. Uchwały zapadają bezwzględną większością głosów, jeżeli przepisy KSH o spółce z o.o. lub umowa spółki nie stanowią inaczej (art. 245 KSH). Bez zgromadzenia uchwałę można podjąć, gdy wszyscy wspólnicy zgodzą się na piśmie na postanowienie albo na głosowanie pisemne (art. 227 § 2 KSH). Wspólnik nie głosuje nad uchwałami dotyczącymi jego odpowiedzialności wobec spółki, w tym absolutorium, zwolnienia z zobowiązania i sporu między nim a spółką (art. 244 KSH).

Kiedy wspólnik dostaje dywidendę?

Wspólnik dostaje dywidendę wtedy, gdy roczne sprawozdanie finansowe wykazuje zysk, a zgromadzenie wspólników podejmie uchwałę o jego podziale (art. 191 § 1 KSH). Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, zysk dzieli się w stosunku do udziałów (art. 191 § 3 KSH). Do podziału nie można przeznaczyć więcej niż zysk za ostatni rok obrotowy powiększony o niepodzielone zyski z lat ubiegłych i kwoty z kapitałów zapasowego i rezerwowych utworzonych z zysku, po odjęciu między innymi niepokrytych strat i udziałów własnych (art. 192 KSH).

• Prawo do dywidendy za dany rok mają wspólnicy, którym udziały przysługiwały w dniu podjęcia uchwały o podziale zysku. Umowa może upoważnić zgromadzenie do wyznaczenia innego dnia dywidendy, najpóźniej w ciągu dwóch miesięcy od uchwały (art. 193 § 1 do § 3 KSH).
• Dywidendę wypłaca się w dniu wskazanym w uchwale, a jeśli uchwała go nie wskazuje, niezwłocznie po dniu dywidendy (art. 193 § 4 KSH).
• Zaliczkę na poczet dywidendy zarząd może wypłacić, gdy upoważnia go umowa spółki, spółka ma wystarczające środki, a zatwierdzone sprawozdanie za poprzedni rok obrotowy wykazuje zysk. Zaliczka może wynieść najwyżej połowę zysku osiągniętego od końca poprzedniego roku obrotowego, z korektami opisanymi w art. 195 § 1 KSH (art. 194 i art. 195 § 1 KSH).
• Dywidenda na udział uprzywilejowany może przewyższać dywidendę na udział zwykły najwyżej o połowę (art. 196 KSH).

Procedurę wypłaty opisuje tekst o dywidendzie w spółce z o.o. Wypłata z majątku spółki niezgodna z prawem albo z umową spółki podlega zwrotowi przez wspólnika, który ją otrzymał (art. 198 § 1 KSH). Wspólnikowi nie wolno też pobierać odsetek od wniesionych wkładów ani od udziałów (art. 190 KSH).

Jakie obowiązki ma wspólnik spółki z o.o.?

Wspólnik ma tylko te obowiązki, które wynikają z ustawy i z umowy spółki. Wspólnicy są zobowiązani jedynie do świadczeń określonych w umowie spółki (art. 151 § 3 KSH), a każdy obowiązek poza wniesieniem wkładu musi być w niej dokładnie określony, pod rygorem bezskuteczności wobec spółki (art. 159 KSH). Zakres tych obowiązków ustala się więc na etapie redagowania umowy spółki z o.o.

• Wniesienie wkładu. Do powstania spółki potrzebne jest wniesienie wkładów na pokrycie całego kapitału zakładowego (art. 163 pkt 2 KSH). W spółce założonej przez internet na wzorcu umowy wnosi się wyłącznie wkłady pieniężne, najpóźniej w ciągu siedmiu dni od wpisu do rejestru (art. 158 § 1¹ KSH).
• Rzetelna wycena aportu. Jeżeli wartość wkładu niepieniężnego została znacznie zawyżona w stosunku do jego wartości zbywczej, wspólnik solidarnie z członkami zarządu, którzy o tym wiedzieli, wyrównuje spółce brakującą wartość i nie można go z tego zwolnić (art. 175 KSH).
• Dopłaty. Spółka może ich żądać tylko wtedy, gdy przewiduje je umowa, w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału (art. 177 § 1 KSH). Dopłaty nakłada się równomiernie w stosunku do udziałów (art. 177 § 2 KSH), a ich wysokość i terminy określa uchwała wspólników. Jeśli umowa nie stanowi inaczej, spóźnienie oznacza odsetki ustawowe za opóźnienie, a spółka może żądać także naprawienia szkody (art. 178 KSH).
• Powtarzające się świadczenia niepieniężne, na przykład stała praca lub dostawy na rzecz spółki. Umowa musi określić ich rodzaj i zakres, a spółka płaci za nie wynagrodzenie także wtedy, gdy nie ma zysku. Wynagrodzenie nie może przewyższać cen lub stawek przyjętych w obrocie (art. 176 § 1 i § 2 KSH).
• Zwrot wypłat otrzymanych wbrew przepisom lub umowie spółki (art. 198 § 1 KSH).

Dopłaty mogą wrócić do wspólników, jeżeli nie są potrzebne na pokrycie straty wykazanej w sprawozdaniu finansowym. Zwrot następuje po miesiącu od ogłoszenia o zamiarze zwrotu i równomiernie wobec wszystkich wspólników (art. 179 § 1 do § 3 KSH), a decyzja wymaga uchwały wspólników (art. 228 pkt 5 KSH).

Prawa i obowiązki wspólnika w skrócie

Rodzaj	Uprawnienie lub obowiązek	Przepis KSH
Prawo	Głos na zgromadzeniu wspólników	art. 242, art. 174 § 4
Prawo	Udział w zysku i zaliczki na poczet dywidendy	art. 191, art. 194, art. 195
Prawo	Kontrola: księgi, dokumenty, wyjaśnienia zarządu	art. 212
Prawo	Żądanie zwołania zgromadzenia przy 1/10 kapitału	art. 236 § 1
Prawo	Zaskarżenie uchwał wspólników	art. 249, art. 250, art. 252
Prawo	Pierwszeństwo objęcia nowych udziałów	art. 258 § 1
Prawo	Część majątku po likwidacji	art. 286 § 2
Obowiązek	Wniesienie wkładu na pokrycie udziałów	art. 163 pkt 2
Obowiązek	Wyrównanie znacznie zawyżonej wartości aportu	art. 175
Obowiązek	Dopłaty, jeśli przewiduje je umowa spółki	art. 177, art. 178
Obowiązek	Powtarzające się świadczenia niepieniężne, jeśli przewiduje je umowa	art. 176
Obowiązek	Zwrot wypłat otrzymanych wbrew prawu lub umowie	art. 198

Czy wspólnik odpowiada za długi spółki z o.o.?

Nie. Wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania spółki (art. 151 § 4 KSH). Wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku spółki, a prywatny majątek wspólnika jest poza jego zasięgiem. Ryzyko wspólnika obejmuje co do zasady wniesiony wkład i świadczenia przewidziane w umowie spółki, na przykład dopłaty. Kodeks przewiduje kilka wyjątków:

• Spółka w organizacji. Przed wpisem do KRS wspólnik odpowiada solidarnie ze spółką i osobami działającymi w jej imieniu, ale tylko do wartości niewniesionego wkładu na pokrycie objętych udziałów (art. 13 § 2 KSH).
• Zawyżony aport. Wspólnik wyrównuje spółce różnicę wartości (art. 175 § 1 KSH).
• Nienależne wypłaty. Wspólnik zwraca wypłatę otrzymaną wbrew prawu lub umowie. Jeśli nie da się jej odzyskać od odbiorcy ani od osób odpowiedzialnych za wypłatę, za ubytek w majątku potrzebnym do pokrycia kapitału zakładowego odpowiadają wszyscy wspólnicy w stosunku do swoich udziałów (art. 198 § 1 i § 2 KSH).
• Kupno udziału z zaległościami. Nabywca odpowiada wobec spółki solidarnie ze zbywcą za niespełnione świadczenia należne z tego udziału (art. 186 § 1 KSH).

Wszystkie te wyjątki to roszczenia spółki wobec wspólnika albo odpowiedzialność ograniczona do niewniesionego wkładu. Wierzyciel zarejestrowanej spółki nie może sięgnąć po dom czy oszczędności wspólnika tylko dlatego, że spółka nie płaci.

Czy art. 299 KSH dotyczy wspólnika?

Nie. Art. 299 KSH dotyczy członków zarządu. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania (art. 299 § 1 KSH). Mogą się uwolnić od tej odpowiedzialności, wykazując między innymi, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo że wierzyciel nie poniósł szkody (art. 299 § 2 KSH). Wspólnik, który jest jednocześnie członkiem zarządu, odpowiada na tej podstawie jako członek zarządu. Sam fakt posiadania udziałów takiej odpowiedzialności nie rodzi.

Czy komornik może zająć udziały wspólnika?

Tak, ale tylko za prywatne długi wspólnika. Za długi spółki komornik prowadzi egzekucję z majątku spółki, a wspólnik za nie nie odpowiada (art. 151 § 4 KSH). Wyjątkiem jest opisana wyżej odpowiedzialność członków zarządu z art. 299 KSH.

Gdy dłużnikiem jest sam wspólnik, jego udział w spółce jest prawem majątkowym, z którego wierzyciel może się zaspokoić. Egzekucję z praw majątkowych prowadzi się według przepisów o egzekucji z wierzytelności (art. 909 Kodeksu postępowania cywilnego). Komornik zajmuje prawo i zawiadamia dłużnika, że nie wolno mu nim rozporządzać ani pobierać z niego świadczeń (art. 910 § 1 pkt 1 KPC). Zajmując udział wspólnika w spółce handlowej albo prawa z tytułu udziału, którymi wspólnikowi wolno rozporządzać, komornik powiadamia o zajęciu spółkę i zgłasza ten fakt sądowi rejestrowemu (art. 911³ § 1 KPC).

Zajęty udział można sprzedać w egzekucji. Spółka ma wtedy kilka uprawnień:

• Jeżeli umowa spółki uzależnia zbycie udziałów od zgody spółki albo inaczej je ogranicza, spółka może przedstawić nabywcę, który kupi udział za cenę ustaloną przez sąd rejestrowy (art. 185 § 1 KSH).
• Wniosek o wycenę spółka składa w ciągu dwóch tygodni od zawiadomienia o zarządzeniu sprzedaży. Jeśli tego nie zrobi albo wskazana osoba nie wpłaci ceny w terminie, udział sprzedaje się w zwykłym trybie egzekucyjnym (art. 185 § 2 i § 3 KSH).
• Spółka może sama nabyć udział w drodze egzekucji na zaspokojenie swoich roszczeń wobec wspólnika, których nie da się zaspokoić z innego jego majątku (art. 200 § 1 KSH). Taki udział trzeba co do zasady zbyć w ciągu roku albo umorzyć (art. 200 § 2 KSH).

Czym się różni wspólnik od członka zarządu?

Wspólnik jest właścicielem udziałów i decyduje o sprawach spółki przez uchwały, a zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją na zewnątrz (art. 201 § 1 KSH). Te role mogą się łączyć, bo do zarządu mogą być powołane osoby spośród wspólników lub spoza ich grona (art. 201 § 3 KSH). Członka zarządu powołują i odwołują wspólnicy uchwałą, chyba że umowa spółki stanowi inaczej (art. 201 § 4 KSH).

Kryterium	Wspólnik	Członek zarządu
Skąd bierze się pozycja	Z objęcia, kupna lub odziedziczenia udziałów	Z powołania uchwałą wspólników, chyba że umowa stanowi inaczej (art. 201 § 4 KSH)
Kto może pełnić rolę	Osoba fizyczna, także małoletnia, osoba prawna, spółka osobowa	Wyłącznie osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych (art. 18 § 1 KSH)
Skazanie za przestępstwa z art. 18 § 2 KSH	Nie przeszkadza	Wyklucza do upływu piątego roku od uprawomocnienia wyroku (art. 18 § 3 KSH)
Zadania	Głosuje nad uchwałami, kontroluje spółkę, wnosi wkład	Prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją (art. 201 § 1 KSH)
Odpowiedzialność za długi spółki	Brak (art. 151 § 4 KSH), z wyjątkami z art. 13 § 2, art. 175 i art. 198 KSH	Solidarna, gdy egzekucja przeciwko spółce jest bezskuteczna (art. 299 § 1 KSH)
Dywidenda	Tak, w stosunku do udziałów (art. 191 § 3 KSH)	Nie z tytułu samej funkcji

W wielu poradnikach można przeczytać, że wspólnikiem nie może zostać osoba skazana za przestępstwa z rozdziałów XXXIII do XXXVII Kodeksu karnego. To pomylenie dwóch ról. Art. 18 § 2 KSH wymienia zamknięty katalog funkcji: członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, likwidator i prokurent. Wspólnika w nim nie ma, więc wyrok za takie przestępstwo nie przeszkadza w objęciu ani kupnie udziałów.

Osobne zasady obowiązują, gdy jedyny wspólnik jest zarazem jedynym członkiem zarządu. Czynność prawna między nim a spółką wymaga formy aktu notarialnego, a notariusz zawiadamia o niej sąd rejestrowy (art. 210 § 2 KSH). Każde oświadczenie woli jedynego wspólnika składane spółce wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 173 § 1 KSH). W spółce jednoosobowej w organizacji jedyny wspólnik nie reprezentuje spółki, z wyjątkiem zgłoszenia jej do sądu rejestrowego (art. 162 KSH).

Jak zostać wspólnikiem spółki z o.o.?

Wspólnikiem zostaje się na jeden z czterech sposobów:

• Zawarcie umowy spółki. Umowę zawiera się w formie aktu notarialnego (art. 157 § 2 KSH) albo przez internet na wzorcu udostępnionym w systemie teleinformatycznym (art. 157¹ KSH).
• Objęcie nowych udziałów przy podwyższeniu kapitału zakładowego. Oświadczenie nowego wspólnika powinno zawierać przystąpienie do spółki oraz objęcie udziałów i wymaga formy aktu notarialnego (art. 259 KSH). Dotychczasowi wspólnicy mają pierwszeństwo objęcia nowych udziałów, chyba że umowa lub uchwała stanowi inaczej (art. 258 § 1 KSH).
• Kupno albo darowizna udziałów. Zbycie udziału wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 § 1 KSH). W spółce zawiązanej na wzorcu umowy zbycie może nastąpić na wzorcu z podpisem kwalifikowanym, zaufanym albo osobistym (art. 180 § 2 KSH).
• Dziedziczenie. Spadkobiercy wstępują do spółki na miejsce zmarłego wspólnika, chyba że umowa spółki to ograniczy lub wyłączy i określi warunki ich spłaty (art. 183 § 1 KSH).

Umowa spółki może uzależnić zbycie udziałów od zgody spółki albo inaczej je ograniczyć (art. 182 § 1 KSH). Zgody udziela zarząd na piśmie, a po odmowie sąd rejestrowy może zezwolić na zbycie, jeżeli istnieją ważne powody (art. 182 § 3 KSH). Wobec spółki nabywca staje się wspólnikiem od chwili, gdy spółka otrzyma zawiadomienie o przejściu udziału wraz z dowodem (art. 187 § 1 KSH). Zarząd wpisuje zmianę do księgi udziałów i składa w sądzie rejestrowym nową listę wspólników podpisaną przez wszystkich członków zarządu (art. 188 § 1 i § 3 KSH). Wniosek o wpis do KRS składa się w ciągu 7 dni od zdarzenia, które go uzasadnia (art. 22 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym).

Jak przestać być wspólnikiem albo usunąć wspólnika ze spółki?

Wspólnik nie może po prostu wycofać wkładu, bo w czasie trwania spółki zwrot wkładów jest zakazany (art. 189 § 1 KSH). Odejście lub usunięcie wspólnika odbywa się jedną z trzech dróg:

• Zbycie udziałów. To najprostsza droga: wspólnik sprzedaje albo daruje udziały pozostałym wspólnikom lub osobie trzeciej, z zachowaniem formy z art. 180 KSH i ograniczeń z umowy spółki.
• Umorzenie udziałów. Jest możliwe dopiero po wpisie spółki do rejestru i tylko wtedy, gdy przewiduje je umowa spółki. Umorzenie dobrowolne następuje za zgodą wspólnika, przez nabycie udziału przez spółkę, a przymusowe bez jego zgody, na przesłankach i w trybie określonych w umowie (art. 199 § 1 KSH). Uchwała musi wskazać podstawę prawną i wynagrodzenie. Przy umorzeniu przymusowym wynagrodzenie nie może być niższe od wartości aktywów netto przypadających na udział według sprawozdania za ostatni rok obrotowy, pomniejszonej o kwotę przeznaczoną do podziału, a uchwała wymaga uzasadnienia (art. 199 § 2 KSH).
• Wyłączenie wspólnika przez sąd. Z ważnych przyczyn dotyczących wspólnika sąd może orzec jego wyłączenie na żądanie wszystkich pozostałych wspólników, jeżeli ich udziały stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego (art. 266 § 1 KSH). Umowa może przyznać to prawo mniejszej liczbie wspólników, jeśli ich udziały przekraczają połowę kapitału (art. 266 § 2 KSH). Udziały wyłączonego przejmują wspólnicy lub osoby trzecie po cenie ustalonej przez sąd według rzeczywistej wartości z dnia doręczenia pozwu (art. 266 § 3 KSH).

Przy wyłączeniu sąd wyznacza termin zapłaty ceny. Jeśli pieniądze nie zostaną w nim zapłacone ani złożone do depozytu, orzeczenie staje się bezskuteczne (art. 267 § 1 KSH). Na czas procesu sąd może zawiesić wspólnika w wykonywaniu praw udziałowych (art. 268 KSH). Udziały przestają istnieć także wtedy, gdy spółka zostanie rozwiązana. Rozwiązanie następuje po likwidacji, z chwilą wykreślenia spółki z rejestru (art. 272 KSH), a wcześniej wspólnicy dzielą majątek pozostały po zaspokojeniu wierzycieli (art. 286 § 2 KSH).

Czy wspólnik spółki z o.o. płaci ZUS?

Zależy to od liczby wspólników. Jedyny wspólnik jednoosobowej spółki z o.o. jest dla celów ubezpieczeń społecznych uważany za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność (art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Podlega więc obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (art. 6 ust. 1 pkt 5) oraz wypadkowemu (art. 12 ust. 1), a chorobowemu dobrowolnie, na swój wniosek (art. 11 ust. 2).

Przepis wymienia tylko wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. Posiadanie udziałów w spółce, która ma dwóch lub więcej wspólników, samo w sobie nie tworzy tytułu do ubezpieczeń społecznych. Składki mogą wtedy wynikać z innego tytułu, na przykład z umowy o pracę ze spółką (art. 6 ust. 1 pkt 1). Gdy w spółce zostaje jeden wspólnik, obowiązek z art. 8 ust. 6 pkt 4 pojawia się ponownie.

Czy wspólnicy są widoczni w KRS i CRBR?

W KRS widać tylko część wspólników. W dziale 1 rejestru wpisuje się wspólników posiadających samodzielnie lub łącznie z innymi co najmniej 10% kapitału zakładowego, wraz z liczbą i łączną wysokością ich udziałów (art. 38 pkt 8 lit. c ustawy o KRS). Jeśli spółka ma jednego wspólnika, rejestr zawiera wzmiankę, że jest on jedynym wspólnikiem (art. 38 pkt 8 lit. d). Pełną listę wspólników zarząd składa w sądzie rejestrowym po każdej zmianie w księdze udziałów (art. 188 § 3 KSH).

Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych pokazuje osoby fizyczne, które kontrolują spółkę. Spółka z o.o. ma obowiązek zgłaszania beneficjentów rzeczywistych (art. 58 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). Beneficjentem jest między innymi osoba fizyczna, która ma więcej niż 25% udziałów albo dysponuje więcej niż 25% głosów w organie stanowiącym (art. 2 ust. 2 pkt 1 lit. a). Gdy wspólnikiem jest inna spółka, do CRBR trafia osoba fizyczna, która kontroluje tę spółkę.

• Zgłoszenie do CRBR: 14 dni od wpisu spółki do KRS (art. 60 ust. 1 pkt 1).
• Aktualizacja: 14 dni od zmiany w KRS, a przy zmianach, które nie wymagają wpisu do KRS, 14 dni od ich dokonania (art. 60 ust. 1a pkt 1).
• Do tych terminów nie wlicza się sobót i dni ustawowo wolnych od pracy (art. 60 ust. 2).

Najczęstsze pytania o wspólnika spółki z o.o.

Czy jedna osoba może założyć spółkę z o.o.?

Tak. Spółkę z o.o. może utworzyć jedna albo więcej osób (art. 151 § 1 KSH). Wyjątek dotyczy sytuacji, w której jedynym założycielem byłaby inna jednoosobowa spółka z o.o. (art. 151 § 2 KSH). Jedyny wspólnik wykonuje wszystkie uprawnienia zgromadzenia wspólników (art. 156 KSH).

Czy wspólnik może być zatrudniony w spółce z o.o.?

Tak. Kodeks spółek handlowych nie zabrania zawarcia umowy o pracę ani umowy zlecenia między spółką a wspólnikiem. Wspólnik może też zostać członkiem zarządu (art. 201 § 3 KSH). W umowie z członkiem zarządu spółkę reprezentuje rada nadzorcza albo pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników (art. 210 § 1 KSH). Gdy jedyny wspólnik jest jedynym członkiem zarządu, umowa między nim a spółką wymaga aktu notarialnego (art. 210 § 2 KSH).

Jak pozbyć się wspólnika ze spółki z o.o.?

Są trzy drogi: odkupienie jego udziałów za jego zgodą, przymusowe umorzenie udziałów, jeśli umowa spółki przewiduje przesłanki i tryb (art. 199 § 1 KSH), albo sądowe wyłączenie wspólnika z ważnych przyczyn na żądanie pozostałych wspólników mających więcej niż połowę kapitału (art. 266 § 1 KSH). Umorzenie przymusowe działa tylko wtedy, gdy umowa spółki przewidziała je wcześniej.

Czy wspólnik może sprzedać swoje udziały?

Tak. Zbycie udziału wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 § 1 KSH). Umowa spółki może uzależnić sprzedaż od zgody spółki albo inaczej ją ograniczyć (art. 182 § 1 KSH). Jeżeli wspólnik jest zobowiązany do powtarzających się świadczeń niepieniężnych, zbycie udziału wymaga zgody spółki, chyba że umowa stanowi inaczej (art. 176 § 3 KSH).

Co to znaczy udziałowiec?

Udziałowiec to potoczna nazwa wspólnika spółki z o.o., czyli osoby, która ma udziały w kapitale zakładowym. Kodeks spółek handlowych używa wyłącznie słowa „wspólnik”. W spółce akcyjnej odpowiednikiem jest akcjonariusz.